(2 голосов, средний: 5,00 из 5)

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 8

Ніна Баршчэўская

Беларуска-ўкраінскаму памежжу характэрнае дыфтангічнае вымаўленьне гукаў о ды е ў націскным становішчы, тыпу: муост, вуоск, валыэ, мяхіе, дзяцюкіе. Гэтай тэмай заняўся на старонках ковенскага часопіса ,,Крывіч” А. Матач (Дыфтонгі уо, (юо=іуо), ыэ, (іе), у: ,,Крывіч”, № 8, Каўнас 1924, с. 104-105).

„Першы дыфтонг – уо – распашыраны ў мове па ўсёй Крывіі (Беларусі) і вымаўляецца ў імёнах і займях у сярэдзіне слоў пад націскам, толькі не заўсёды павінен быць там, дзе пішацца расійскае о (ё), бо, напрыклад, у словах карова, салома, малако, мора, сьлёзы і г.п. крыўскае о (ё) гучыць так сама, як і ў расійскай мове (літэратурнай). Правіла, якое-бы цьвёрда акрэсьлівала, калі трэба вымаўляць у словах уо (юо=іуо) і калі чыстае о (ё) няма: аб гэтым добра ведае толькі прыродны крывіч, або той з чужаземцаў, хто вучыўся-бы нашай мовы не па кніжцы, а па наслыху. Не памыляўся-бы ў гэтым выпадку і літвін, бо ў літоўскай мове дыфтонг уо вымаўляецца так сама, як і ў нас.

Другі дыфтонг -ыэ (іе) – вымаўляецца заўсёды пад націскам у канчатках імёнаў і займяў назоўнага і вінавальнага склонаў лічбы многай, напрыклад: „Паныэ і маскаліе прапілі свае дварыэ і апаражнілі капшукіе ад грошай”. Гэты дыфтонг распашыраны ў мове крыўскага жыхарства, пачынаючы ад Пружан і далей на поўнач і ўсход праз Гарадзеншчыну, і, датыкаючыся Навагорадка, Несьвіжа і Слуцка, пераходзяць вузкім паясом праз Чарнігаўшчыну, ва ўсходнюю Смаленшчыну і праяўляецца ў Вяліжскім і Вялікалюцкім паветах” (тамсама, с. 104).

А. Матач уважае, што калі дыфтонг уо перадаецца як о, дык мэтазгодна было б і дыфтонг іе (ыэ) перадаваць праз е, э, ды пісаць зьвярэ, ваўке, а не зьвяры, ваўкі. Дарэчы, у вымаўленьні займеньнікаў мае, твае, свае гэта ўжо зроблена, дык чаму ж не пашырыць правіла таксама на назоўнікі? Аўтар публікацыі ўважае, што яшчэ лепш было б на адлюстраваньне дыфтонгаў знайсьці асобныя літары. Дзякуючы гэтаму можна было б пазьбегнуць непаразуменьняў і цяжкасьцяў пры вывучэньні мовы (тамсама, с. 105).

Артыкулам А. Матача зацікавіўся Ян Станкевіч.

„Панэ, валэ, мужыке” бываюць ня толькі як дыфтонгі, але – і з адным гукам э, е, залежна ад мясцовасьці. Грам. А. Матач кажа толькі (ці прынамсі прыводзіць толькі прыклады) словаў мужчынскага роду ў назоўным і вінавальным склоне мн. ліку, але гэты-ж канчатак маюць і іменьні жаноцкага роду тых-жа склонаў мн. ліку (дачке, дзяўке) і іменьні жаноцкага роду ў родным склоне адзіночнага ліку (няма вадэ, казэ, сястрэ, дачке і г.д.)” (Аб ,,панэ” і г.п., у: ,,Крывіч”, № 9, Каўнас, 1925, с. 103).

У пытаньні тэрыторыі пашырэньня гэтай асаблівасьці, Я. Станкевіч спасылаецца на Я. Карскага, які прыклады дыфтонгаў прыводзіць з паветаў Менскага, Віцебскага й Магілёўскага. Аднак сумняецца ён, ці існуе патрэба ўводзіць гэтую асаблівасьць у літаратурную мову.

Пішучы пра тэрытарыяльнае пашырэньне дыфтонгаў, А. Матач таксама спасылаецца на Яўхіма Карскага.

„Што да тэрыторыяльнага распашырэньня дыфтонгаў уо (юо), ыэ (іе), то праф. Карскі у сваёй працы „Беларусы” (кн. І) адзначае іх у Горадзенскай губ. (бал. 123), у паветах Ігуменскім, Менскім, Слуцкім, Бабруйскім, Барысаўскім Менскай губ. (бал. 262, 267, 269, 295 і 336) і Чаўскім павеце Магілёўскай губ. М. Фэдэроўскі і А. Сержпутоўскі ў сваіх зборніках народных казак, апавяданьняў, легенд, мітаў, прыказак і г. п., якія напісаны са слоў апавядачоў – беларускіх сялян Ваўкавыскага, Слонімскага, Лідзкага, Сакольскага, Слуцкага і Мазырскага паветаў, – даволі добра перадаюць вымову гэтых дыфтонгаў у паказаных мяйсцовасьцях (М. Federowski, „Lud białoruski na Rusi litewskiej”, т. І і А.К. Сержпутовскій: „Сказки і разсказы Белоруссовъ-полешуковъ”, Спб. 1911 г.)” (А. Матач, Дыфтонгі уо, (юо=іуо), ыэ, (іе), у: ,,Крывіч”, № 9, Каўнас, 1925, с. 105).

У сёньняшніх беларускіх гаворках пашырэньне дыфтонгаў нязначнае. Дыфтонг іе занатаваны ў гаворках невялікай групы населеных пунктаў Брэсцкай і Гомельскай абласьцей. Пры гэтым у Брэсцкай вобласьці часам назіраецца суіснаваньне ў адной гаворцы фанем іе ды і (сіено, мніе; человік, на столі), а ў Гомельскай – іе ды е (хліеп, ліес; сьвет, сьмелы). У некаторых паўднёва-заходніх гаворках разам з е адкрытым вымаўляецца е закрытае. Характэрнае яно гаворкам паўночнай часткі Брэсцкай вобласьці, паўднёвых раёнаў Менскай і Гарадзенскай абласьцей, а таксама некаторых раёнаў Гомельскай вобласьці (Э. Блінава, Е. Мяцельская, Беларуская дыялекталогія, Мінск, 1969, с. 29-30).

Тэрыторыя пашырэньня дыфтонга уо ў асноўным супадае з тэрыторыяй пашырэньня дыфтонга іе. Гаворкі з дыфтонгам уо расьсеяны невялікімі астраўкамі паміж гаворак, у якіх этымалягічнае о рэалізуецца як о закрытае. У залежнасьці ад тэмпу маўленьня дыфтонг уо і о закрытае могуць суіснаваць у аднолькавых фанэтычных умовах, ужывацца ў тых самых словах аднае гаворкі. Паказальнымі зьяўляюцца гаворкі Лунінецкага раёну, дзе о можа рэалізавацца як о закрытае (стол), уо (вуол, нуоч), у (вуз, вул) і нават дыфтонг іе (кіень, віел). Фанэма о закрытае выступае ў гаворках Беларусі, што на поўначы абмежаваныя лініяй Ліда – Карэлічы – Нясьвіж – Узда – Мар’іна Горка – Бабруйск – Рэчыца – Гомель; на поўдні – лініяй Шарашова – Пружаны – рака Ясельда – Столін – мяжа з УССР (тамсама, с. 30-32).




Войти через loginza

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

上車盤| 搵樓| 豪宅| 校網| 居屋| 貝沙灣| 美孚新邨| 嘉湖山莊| 太古城| 日出康城| 九龍站 | 沙田第一城| 樓市走勢| 青衣| 西半山| 西貢| 荃灣|

雪茄网购| 雪茄| 哈瓦那雪茄| 雪茄价格| 雪茄烟网购| 雪茄专卖店| 雪茄怎么抽| 雪茄烟| 雪茄吧| 陈年雪茄| 大卫杜夫雪茄| 保利华雪茄| 古巴雪茄品牌| 古巴雪茄| 古巴雪茄多少钱一只| 古巴雪茄专卖网| 烟斗烟丝| 小雪茄| 金特罗雪茄| 帕特加斯d4 | 蒙特雪茄| 罗密欧朱丽叶雪茄| 网上哪里可以买雪茄| 限量版雪茄| 雪茄专卖| 雪茄专卖网| 雪茄哪里买| 买雪茄去哪个网站| 推荐一个卖雪茄的网站| 雪茄烟| 古巴雪茄价格| 雪茄海淘| 雪茄网| 帕拉森雪茄|

橫額| 貼紙| 貼紙印刷| 宣傳單張| 海報| 攤位| foamboard| 喜帖| 信封|

QR code scanner| SME IT| system integration| inventory management system| label printing| Kiosk| Voice Picking| POS scanner| POS printer| System Integrator| printing labels| Denso| barcode| handheld| inventory management| warehouse management| stock taking| POS| Point of sale| Business service| Web Development| app development| mobile app development| handheld device| inventory management software| pos system| pos software| pos hardware| pos terminal| printer hong kong| receipt printer| thermal printer| thermal label printer| qr code scanner app| qr scanner app| online qr code scanner| qr code scanner online mobile| qr code scanner download| mobile solutions| mdm solutions| mobile device management|

邮件营销| Email Marketing 電郵推廣| edm营销| edm| 营销软件| 推广软件| 邮件群发软件| 邮件群发| Mailchimp| Hubspot| Sendinblue| ActiveCampaign| Aweber| 邮件主题怎么写| 邮件主题| 邮件模板| Maichimp| benchmark| SMS|

Tomtop| Online Einkaufen| Zeblaze| XT175| xiaomi m365| xiaomi Roborock S50| Roborock S50| Wltoys| VISUO XS812| Viltrox EF-M2| Vernee T3 Pro| Ulefone Power 5| Tronxy X5S| SONOFF| SJCAM SJ8 PRO| Rowin WS-20| MXQ PRO| MJX Bugs 5W| lixada| LEMFO LEM8| lemfo lem4 pro| LEMFO| koogeek| kkmoon| JJPRO X5| hubsan h501s x4| hubsan h501s| Hubsan| hohem isteady pro| goolrc| Feiyu| Feiyu Tech G6| Ender 3| Creality Ender 3| Bugs 5W| anet a8 3d printer review| Anet| Anet A4| Anet A6| Anet A8| andoer| ammoon| amazfit bip|

electric bike| best electric bike| electric bikes for adults| e bike| pedal assist bike| electric bikes for sale| electric bike shop| electric tricycle| folding electric bike| mid drive electric bike| electric trike| electric mountain bike| electric bicycle| electric bike review| electric fat bike| fat tire electric bike| women's electric bike |

office| 地產代理| 辦公室| Property Agent| Hong Kong Office Rental| hong kong office| 物業投資| office building| Commercial Building| Grade A Office| 寫字樓| 商業大廈| 甲級寫字樓| 頂手| 租寫字樓| leasing| Rent Office| 地產新聞| office for sale|

school| international school of hong kong| international school| school in Hong Kong| primary school| elementary school| private school| UK school| british school| extracurricular activity| Hong Kong education| primary education| top schools in Hong Kong| Preparatory| best international schools hong kong| best primary schools in hong kong| primary school hong kong| private school hong kong| british international school| extra-curricular| school calendars| boarding school| school day| Bursary| British international school Hong Kong| British school Hong Kong| English primary school Hong Kong| English school Hong Kong| International school Hong Kong| School Hong Kong| boarding school Hong Kong| best school in Hong Kong| School fees|

electric bike| Best smartwatch| Best Wilreless earphones|